[1.1] Những thói quen vệ sinh cá nhân và vệ sinh vùng quanh mắt nào nên được áp dụng trong chăm sóc mắt tại nhà để hạn chế kích ứng và nhiễm khuẩn?

1.1.1. Rửa tay bằng xà phòng trước khi thực hiện các thao tác tiếp xúc trực tiếp với vùng nhãn cầu và mi mắt

Bàn tay con người có thể hoạt động như một ổ chứa vi sinh vật di động (vector truyền bệnh), tương tự như việc dùng một chiếc chổi nhiễm bẩn để quét lên một bề mặt kính quang học vô trùng. Khi bàn tay chưa được làm sạch chạm vào mắt, các tác nhân gây bệnh có thể được truyền trực tiếp lên bề mặt nhãn cầu.

Về mặt cấu trúc giải phẫu, kết mạc — màng nhầy bao phủ lòng trắng và mặt trong mi mắt — là một lớp niêm mạc chứa mạng lưới mao mạch dày đặc, nhưng rất dễ bị tổn thương khi vi khuẩn hoặc virus xâm nhập trực tiếp. Cơ chế bảo vệ tự nhiên của mắt phụ thuộc vào màng phim nước mắt chứa enzyme lysozyme và kháng thể IgA.

Tuy nhiên, khi một lượng lớn vi khuẩn như Staphylococcus aureus từ da tay hoặc virus như Adenovirus được đưa trực tiếp vào cùng đồ kết mạc thông qua thao tác dụi mắt hoặc bôi thuốc, tải lượng mầm bệnh có thể nhanh chóng vượt quá khả năng bảo vệ của màng phim nước mắt. Về mặt giải phẫu bệnh, quá trình này dẫn đến sự giãn mạch kết mạc ồ ạt, tăng sinh nang lympho dưới niêm mạc, từ đó gây ra các biểu hiện lâm sàng như mắt đỏ rực, phù nề và tiết dịch nhiều.

Một lầm tưởng rất phổ biến là cho rằng rửa tay nhanh bằng nước sạch hoặc lau qua bằng khăn ướt đã đủ an toàn để chạm vào mắt, hoặc vi khuẩn trên tay không thể gây hại nếu bàn tay trông “có vẻ sạch”. Tuy nhiên, bằng chứng giải phẫu và vi sinh học không ủng hộ quan niệm này.

Virus Adenovirus, tác nhân gây viêm kết giác mạc dịch tễ, có khả năng tồn tại trên bề mặt da người và đồ vật trong nhiều ngày mà không bị rửa trôi nếu không có chất hoạt động bề mặt (xà phòng). Nếu chỉ rửa bằng nước lã, các hạt virus vẫn có thể bám trên lớp sừng của da tay, sau đó được đưa trực tiếp vào biểu mô kết mạc, kích hoạt chuỗi phản ứng viêm hoại tử tế bào biểu mô. Quá trình này có thể để lại các vết trợt giác mạc và sẹo tân mạch vĩnh viễn, chứ không đơn thuần chỉ gây đỏ mắt trong vài ngày.

Luận điểm này được củng cố bởi Hướng dẫn Thực hành Lâm sàng Ưu tiên (Preferred Practice Pattern - PPP) của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) về quản lý bệnh Viêm kết mạc.

1.1.2. Vệ sinh bờ mi chuyên sâu và loại bỏ hoàn toàn cặn mỹ phẩm trang điểm

Các hạt phấn trang điểm, mascara hoặc cặn bã nhờn tích tụ tại chân lông mi có thể hoạt động giống như bùn đất và rác rưởi bít kín hệ thống cống thoát nước của một thành phố, từ đó làm đình trệ quá trình tiết dịch bôi trơn tự nhiên của bờ mi.

Về mặt giải phẫu học, ngay tại bờ tự do của mi mắt, phía sau hàng lông mi, là các lỗ đổ ra của tuyến Meibomius (tuyến bã nhờn sụn mi). Sinh lý bình thường của tuyến Meibomius là liên tục tiết ra một lớp lipid (chất béo) mỏng, lan tỏa trên bề mặt nước mắt để hạn chế sự bay hơi.

Khi cặn mỹ phẩm hoặc tế bào chết không được làm sạch, chúng có thể gây ra quá trình sừng hóa (hyperkeratinization) tại cổ tuyến. Về mặt giải phẫu bệnh, biểu mô lót quanh ống tuyến dày lên, kết hợp với dị vật từ bên ngoài tạo thành một “nút bít tắc” vật lý vững chắc. Khi ống tuyến bị tắc nghẽn, lòng tuyến sẽ phình giãn, lượng mỡ bên trong bị ứ đọng và biến tính thành dạng kem đặc.

Hậu quả về mặt chức năng là lớp lipid bảo vệ nước mắt bị suy giảm, khiến nước mắt bốc hơi nhanh hơn và gây ra hội chứng khô mắt dạng bay hơi (Evaporative Dry Eye). Đồng thời, tình trạng ứ đọng này có thể tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, từ đó liên quan đến chắp, lẹo.

Một lầm tưởng thường gặp là cho rằng “chỉ cần dùng sữa rửa mặt tạo bọt để rửa toàn bộ khuôn mặt là đã sạch luôn cả mi mắt và mỹ phẩm vùng mắt”. Tuy nhiên, giải phẫu học và sinh lý hóa học không ủng hộ quan niệm này. Vùng ranh giới da-niêm mạc ở bờ mi rất nhạy cảm, trong khi sữa rửa mặt thông thường không chứa các dung môi chuyên biệt để hòa tan hoàn toàn gốc dầu của những loại mỹ phẩm chống nước (waterproof) bám chặt quanh nang lông mi.

Ngoài ra, việc cố gắng chà xát sữa rửa mặt vào bờ mi có thể làm tổn thương lớp tế bào biểu mô giác mạc (tròng đen). Vì vậy, bờ mi cần được làm sạch bằng các dung dịch vệ sinh mi chuyên dụng, chẳng hạn sản phẩm chứa chất hoạt động bề mặt dịu nhẹ hoặc tinh dầu tràm trà nồng độ thấp, nhằm nhũ tương hóa cặn bám mà không làm mất đi lớp mỡ tự nhiên của màng phim nước mắt.

Luận điểm này dựa trên các đồng thuận quốc tế từ Hội thảo Quốc tế về Rối loạn chức năng tuyến Meibomius (International Workshop on Meibomian Gland Dysfunction - MGD).

1.1.3. Quản lý và cách ly môi trường vi sinh vật tại các vật dụng tiếp xúc trực tiếp với mặt (khăn mặt, vỏ gối)

Một chiếc khăn mặt ẩm ướt treo trong nhà tắm hoặc vỏ gối lâu ngày không giặt có thể hoạt động như một “lò ấp sinh học”, liên tục nuôi dưỡng và đưa bọ ve Demodex cùng bào tử nấm trở lại hệ sinh thái nang lông mi mỗi khi chúng ta chà xát mặt lên bề mặt vải.

Tại nang lông mi và các tuyến bã nhờn phụ cận như tuyến Zeis, tuyến Moll, môi trường ẩm và giàu lipid là điều kiện thuận lợi để Demodex folliculorum sinh sôi. Khi liên tục tái sử dụng khăn mặt ướt hoặc vỏ gối bẩn, tế bào sừng chết và bã nhờn tích tụ trên vải có thể trở thành nguồn thức ăn cho ký sinh trùng. Quá trình lây nhiễm chéo xảy ra khi người bệnh dùng những vật dụng này để lau mắt.

Về mặt cơ chế bệnh sinh, Demodex có thể cắn phá thành nang lông, đẻ trứng và để lại chất thải, từ đó kích hoạt phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào. Tổn thương giải phẫu đặc trưng là tình trạng tăng sinh tế bào biểu mô nang lông, tạo thành gàu hình trụ (cylindrical dandruff) bám chặt ở gốc lông mi. Triệu chứng đi kèm có thể là ngứa ngáy dữ dội vào buổi sáng và rụng lông mi vĩnh viễn do nang lông bị tiêu hủy.

Một lầm tưởng phổ biến trong cộng đồng là cho rằng “khăn mặt chỉ cần giặt sạch bằng nước và phơi trong nhà tắm là vô trùng, chỉ cần giặt bằng xà phòng khi khăn có mùi hôi”. Tuy nhiên, bằng chứng vi sinh học không ủng hộ quan niệm này. Màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn và vòng đời của Demodex có thể hình thành từ lâu trước khi vải xuất hiện mùi hôi.

Về mặt sinh lý, Demodex có khả năng chịu đựng nước lạnh và các loại xà phòng tắm thông thường. Vì vậy, nếu người bệnh vệ sinh mắt rất kỹ nhưng sau đó lại lau khô bằng một chiếc khăn mặt chưa được tiệt trùng, vẫn chứa nhiều ký sinh trùng, chẳng hạn không được sấy ở nhiệt độ cao hoặc phơi dưới tia UV của mặt trời, vòng tuần hoàn tái nhiễm có thể tiếp tục diễn ra.

Khi tình trạng này kéo dài, viêm bờ mi trước (Anterior Blepharitis) có thể trở thành mạn tính và gây tổn thương hệ thống nang lông mi, bất chấp những nỗ lực sử dụng thuốc kháng sinh tại chỗ. Kiến thức này phù hợp với các báo cáo lâm sàng của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) về viêm bờ mi do ký sinh trùng.

CẢNH BÁO HẬU QUẢ CỘNG DỒN DÀI HẠN

Việc duy trì các thói quen vệ sinh quanh mắt không phù hợp, không vệ sinh bờ mi đầy đủ hoặc để cặn mỹ phẩm tích tụ trong thời gian dài có thể dẫn đến những tổn thương cấu trúc mạn tính trên hệ thống bảo vệ nhãn cầu, bao gồm:

• Rụng lông mi vĩnh viễn và bờ mi biến dạng (tylosis).
• Chắp, lẹo tái phát liên tục, tạo thành các ổ sẹo xơ cứng.
• Teo nang tuyến Meibomius hoàn toàn.

Về cơ chế phá hủy cộng dồn, tình trạng viêm bờ mi mạn tính do vi khuẩn và ký sinh trùng có thể liên tục giải phóng các enzyme lipases và độc tố (toxins), làm tổn thương sự toàn vẹn của biểu mô bờ mi. Khi các tuyến Meibomius bị tắc nghẽn kéo dài, áp lực trong ống tuyến tăng cao, khiến các tế bào tiết mỡ bị chèn ép và chết theo chương trình (apoptosis).

Tiến trình suy thoái này có thể diễn ra âm thầm trong khoảng vài tháng đến vài năm. Khi tuyến nhầy đã teo và nứt, cấu trúc giải phẫu có thể bị tổn thương không hồi phục, khiến màng phim nước mắt mất lớp mỡ bảo vệ.

Vì vậy, người bệnh không nên chủ quan trong việc chăm sóc đôi mắt của chính mình. Một suy nghĩ thường gặp là: “Mắt tôi thi thoảng mới bị cộm, chỉ là khô mắt nhẹ do nhìn máy tính, nhỏ vài giọt nước muối sinh lý hoặc nước mắt nhân tạo là mắt lại trong veo, không cần phải mất thời gian tẩy trang hay chà rửa bờ mi mỗi ngày làm gì cho rườm rà”.

Tuy nhiên, nước muối sinh lý chủ yếu mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời trên bề mặt. Dung dịch này không giải quyết được tình trạng cặn bã và mỹ phẩm đang bít chặt hàng chục lỗ tuyến bã nhờn ở viền mi.

Nếu chỉ sử dụng nước muối để làm dịu cảm giác cộm cấn nhưng không duy trì vệ sinh bờ mi đầy đủ, các tuyến bã nhờn có thể tiếp tục teo dần và suy giảm chức năng. Một khi tuyến Meibomius đã bị tổn thương không hồi phục và không còn hiện diện trên hình ảnh chụp chiếu giải phẫu, người bệnh có nguy cơ bị suy giảm chức năng bôi trơn nhãn cầu kéo dài gây khô mắt.

Nếu tổn thương tuyến tiến triển đến mức không hồi phục, người bệnh có thể xuất hiện đau buốt do viêm giác mạc chấm nông và suy giảm thị lực kéo dài. Trong tình huống này, thuốc nhỏ mắt chủ yếu có vai trò hỗ trợ và không thể phục hồi cấu trúc tuyến đã tổn thương không hồi phục.

Để hạn chế những hậu quả tích lũy này, cần làm sạch đầy đủ mỹ phẩm vùng mắt trước khi đi ngủ. Không nên dùng chung khăn mặt hoặc sử dụng khăn mặt ẩm mốc để trong nhà tắm để lau mắt.

Bên cạnh đó, nên thiết lập thói quen chườm ấm bờ mi 43 độ C trong 10 phút, sau đó massage mi và sử dụng dung dịch vệ sinh bờ mi chuyên dụng chứa tinh dầu tràm trà hoặc chất hoạt động bề mặt an toàn vào mỗi tối trước khi đi ngủ, coi đây là một nguyên tắc vệ sinh cần được duy trì đều đặn.

• 2.1. Phẫu thuật Phaco đường mổ nhỏ
• 1.1. PHẪU THUẬT KHÚC XẠ - Nhóm mổ Khúc xạ Laser tạo vạt và rút mô