6.2. Phẫu thuật Lệ đạo
Các phẫu thuật bao gồm: Phẫu thuật nối thông túi lệ mũi; Phẫu thuật đặt ống Silicon lệ đạo.
6.2.1. Tổng quan cơ chế giải phẫu sinh lý của nhóm phẫu thuật lệ đạo
Trước khi tìm hiểu các quy tắc chăm sóc hậu phẫu, bạn cần hiểu rõ bản chất giải phẫu của nhóm Phẫu thuật lệ đạo, bao gồm Phẫu thuật nối thông túi lệ mũi và Phẫu thuật đặt ống Silicon lệ đạo, để an tâm hơn trong quá trình chăm sóc và hồi phục.
Hệ thống lệ đạo là một “đường ống thoát nước” sinh lý, dẫn nước mắt từ góc trong của mắt chảy xuống túi lệ và thoát vào trong hốc mũi. Khi đường ống này bị tắc nghẽn gây chảy nước mắt sống hoặc viêm mủ, bác sĩ sẽ can thiệp để khơi thông.
Đối với Phẫu thuật đặt ống Silicon lệ đạo, bác sĩ chỉ luồn một sợi dây silicon y tế siêu nhỏ qua đường lệ đạo tự nhiên để nong rộng và làm giá đỡ. Với Phẫu thuật nối thông túi lệ mũi, bác sĩ sẽ tạo một lỗ nhỏ qua xương thành bên mũi, hình thành một lỗ thông mới nối trực tiếp lệ đạo với niêm mạc mũi, giúp nước mắt thoát thẳng xuống mũi và bỏ qua đoạn lệ đạo bị tắc.
Toàn bộ các thao tác này chỉ diễn ra ở vùng khóe mắt trong và hốc mũi, không đi vào buồng nội nhãn và không tác động đến giác mạc, thủy tinh thể hay võng mạc. Vì vậy, bạn có thể giảm bớt lo lắng về nguy cơ phẫu thuật lệ đạo ảnh hưởng trực tiếp đến nhãn cầu hay gây mất thị lực.
6.2.2. Ranh giới các diễn biến sinh lý bình thường sau phẫu thuật
Vì phẫu thuật lệ đạo có sự can thiệp trực tiếp vào hốc mũi và vùng da mi mắt chứa nhiều mạch máu, cơ thể có thể xuất hiện một số phản ứng sinh lý thường gặp. Việc hiểu trước những biểu hiện này sẽ giúp bạn bình tĩnh hơn trong quá trình hồi phục.
Trong 2 đến 3 ngày đầu tiên, bạn có thể thấy nước mắt lẫn những vệt máu hồng, hoặc khi hỉ mũi xuất hiện cục máu đông hay rỉ máu mũi nhẹ. Đây là hiện tượng rỉ máu mao mạch sinh lý khi niêm mạc mũi và xương hốc mũi được bóc tách để tạo đường hầm mới. Lượng máu này sẽ tự cầm lại khi cục máu đông hình thành.
Khu vực hốc mắt, khóe mắt trong và sống mũi cũng có thể phù nề và xuất hiện các mảng xuất huyết bầm tím. Nguyên nhân là phản ứng viêm cơ học trong quá trình bác sĩ thao tác dụng cụ. Lượng máu bầm này sẽ tan dần, chuyển sang màu vàng xanh và biến mất sau 1 đến 2 tuần.
Bạn vẫn có thể cảm thấy chảy nước mắt sống, cộm vướng ở khóe mắt trong và đôi khi nhìn thấy một sợi dây trong suốt vắt ngang qua hai lỗ lệ. Đây là do ống silicone đang được lưu lại để làm giá đỡ cho đường hầm mới, đồng thời tạo ra sự cản trở cơ học tạm thời đối với dòng chảy của nước mắt.
Tuy nhiên, nếu bất kỳ triệu chứng sinh lý bình thường nào đột ngột tăng nặng, chẳng hạn đau nhức hơn, mờ đi nhanh chóng hoặc nhiều rỉ dịch mủ hơn, thay vì thuyên giảm theo thời gian, bạn cần được đánh giá cấp cứu để bác sĩ xác định nguyên nhân và xử trí phù hợp.
6.2.3. Phân tích chuyên sâu các chỉ định kiêng cữ và chăm sóc hậu phẫu
Việc chăm sóc sau phẫu thuật lệ đạo không chỉ bảo vệ mắt mà còn bảo vệ cấu trúc hốc mũi, do đó cần được thực hiện đúng hướng dẫn để đường hầm nhân tạo không bị bít tắc trở lại.
Chỉ định về bảo vệ cơ học và áp lực vùng mũi (TỐI QUAN TRỌNG):
Trong 1 tuần đầu, bạn nên đeo kính bảo vệ mắt (Eye shield) và tránh đưa tay dụi vào góc trong của mắt. Đặc biệt, cần tránh xì mũi, khịt mũi mạnh; nếu hắt hơi, nên há to miệng trong tối thiểu 2 đến 4 tuần để hạn chế tăng áp lực trong hốc mũi.
Nếu thấy đầu ống lộ ra ở khóe mắt hoặc ở lỗ mũi, bạn không nên tự kéo giật, cắt ống bằng dao kéo hoặc cắt móng tay. Trong tình huống này, cần liên hệ với bác sĩ để được kiểm tra và xử trí phù hợp.
Về cơ chế, ống silicone được đặt tương đối lỏng ở khóe mắt. Bất kỳ động tác dụi mắt nào cũng có thể móc vào sợi dây này, khiến hệ thống ống bị lệch hoặc tuột khỏi vị trí.
Trong khi đó, việc xì mũi hoặc đóng kín miệng khi hắt hơi có thể làm áp lực trong hốc mũi tăng cao. Áp lực này có thể đẩy trực tiếp không khí, máu và hệ vi khuẩn từ hốc mũi ngược qua lỗ thông mới tạo, đi lên hốc mắt, gây tràn khí hốc mắt (Orbital Emphysema) hoặc làm mất ổn định cục máu đông và gây chảy máu mũi.
Khi cảm thấy ngạt mũi do cục máu đông, nhiều người có thói quen bịt mũi rồi xì mạnh để đẩy chất nhầy ra ngoài cho dễ thở. Về mặt y khoa, đây là cách xử trí không phù hợp. Lực ép khí có thể làm tổn thương mép nối mỏng manh của niêm mạc lệ - mũi vừa được khâu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết quả phẫu thuật, đồng thời làm tăng nguy cơ vi khuẩn xâm nhập vào tổ chức mô mềm quanh mắt gây áp-xe.
Chỉ định về dinh dưỡng và phản biện lầm tưởng dân gian:
Trong 24 giờ đầu, bạn nên ăn thức ăn mềm, nguội để hạn chế làm giãn mạch vùng mặt. Đồng thời, nên duy trì chế độ dinh dưỡng giàu vitamin K và C, kiêng rượu, bia và các thức ăn quá nóng, cay trong tối thiểu 2 tuần. Ngược lại, bạn hoàn toàn không cần kiêng cữ các loại thực phẩm đạm như tôm, cua, thịt gà, thịt bò hay rau muống.
Về cơ chế, rượu bia và gia vị cay nóng có thể làm giãn rõ hệ thống mạch máu ngoại vi trên mặt và mũi. Đối với niêm mạc mũi, nơi có đám rối mạch máu Kiesselbach nhạy cảm, sự giãn mạch này có thể làm mất ổn định cục máu đông đang bít lỗ thông, từ đó gây ra biến chứng xuất huyết khó tự cầm.
Nhiều người vẫn truyền tai nhau kinh nghiệm dân gian rằng ăn rau muống hoặc thịt bò sẽ làm “lồi sẹo” và bít tắc đường ống nước mắt. Hiện tại chưa có hướng dẫn cụ thể từ các tổ chức chuẩn mực về chi tiết này. Tuy nhiên, dựa trên nền tảng mô học, quá trình lành thương của niêm mạc (mucosa) trong hốc mũi và túi lệ là quá trình biểu mô hóa bề mặt, hoàn toàn không đi qua con đường tạo mô hạt phì đại dày đặc collagen như sẹo lồi (Keloid) ở da tay chân.
Vì vậy, việc tự kiêng khem đạm động vật không có cơ sở có thể khiến cơ thể thiếu nguồn protein thiết yếu để tái tạo màng nhầy, làm vết mổ chậm liền và tăng nguy cơ vi khuẩn xâm nhập.
Chỉ định về giao thức nhỏ thuốc chuẩn y khoa:
Trước khi nhỏ thuốc, bạn cần rửa tay bằng xà phòng diệt khuẩn và tránh để đầu lọ thuốc chạm vào lông mi hoặc sợi ống silicone ở góc mắt. Khi sử dụng nhiều loại thuốc khác nhau, bao gồm nhóm kháng sinh, kháng viêm Corticosteroid và thuốc co mạch mũi, nên chờ từ 5 đến 10 phút giữa từng loại. Tần suất và liều lượng cần được tuân thủ đúng theo đơn kê của bác sĩ phẫu thuật.
Sau khi nhỏ thuốc, bạn cần chớp mắt nhiều lần để đưa thuốc xuống đường dẫn nước mắt nhiều hơn và giảm tác dụng phụ trên mắt. Đối với thuốc xịt mũi, cần đưa vòi xịt sâu vào mũi để thuốc có thể phun tới vị trí lỗ thông do phẫu thuật tạo ra.
Khoảng thời gian chờ 5 đến 10 phút giúp thuốc kháng viêm có thời gian ngấm qua kết mạc để giảm sưng nề lỗ lệ. Do sức chứa của túi cùng kết mạc rất nhỏ, nếu nhỏ thuốc liên tiếp, một phần đáng kể lượng thuốc có thể bị tràn ra ngoài má. Đối với thuốc xịt mũi co mạch, thuốc cũng cần thời gian để làm xẹp niêm mạc cuốn mũi, giúp duy trì lỗ thông lệ mũi được thông thoáng.
Khi thấy ghèn mủ đọng xung quanh ống silicone ở khóe mắt, bạn không nên tự dùng tăm bông tẩm nước muối chà xát mạnh để làm sạch. Lực cơ học có thể làm tuột nút thắt của ống silicone, đồng thời nước muối có thể rửa trôi lớp thuốc kháng sinh đang phủ trên bề mặt ống, tạo điều kiện cho vi khuẩn hình thành màng sinh học (Biofilm) ngay trên sợi silicone và gây nhiễm trùng dai dẳng.
6.2.4. Cấu trúc phân bổ chăm sóc theo tiến trình thời gian và mục đích tái khám
Giai đoạn 24 đến 48 giờ đầu tiên:
Trong giai đoạn đầu sau phẫu thuật, bạn nên nằm nghỉ ngơi tại giường, kê gối cao khoảng 30-45 độ để giảm áp lực tĩnh mạch vùng đầu mặt. Có thể chườm mát vùng quanh mắt và quanh sống mũi qua một lớp gạc sạch để hỗ trợ giảm sưng nề. Đồng thời, nên tránh uống nước nóng và tắm nước nóng trong thời gian này.
Lịch tái khám ngày đầu giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ xuất huyết mũi thứ phát và rút gạc mũi nếu có. Bác sĩ cũng sẽ kiểm tra xem ống silicone có còn nằm đúng vị trí ở khóe mắt hay đã vô tình bị lệch hoặc tuột khỏi vị trí, đồng thời theo dõi các dấu hiệu tràn khí dưới da.
Giai đoạn 1 tuần đến 1 tháng đầu:
Sau phẫu thuật, bạn có thể tắm rửa bình thường nhưng nên tránh dội nước trực tiếp vào mặt. Các hoạt động thị giác có thể trở lại bình thường, tuy nhiên vẫn cần hạn chế ho rặn, xì mũi, ngoáy mũi và cúi gập người, chẳng hạn như khi buộc dây giày.
Lịch tái khám lúc 1 tuần giúp bác sĩ tiến hành cắt chỉ đường mổ ngoài da nếu thực hiện phẫu thuật DCR đường ngoài, đồng thời kiểm tra sự dung nạp đối với ống silicone và sử dụng thuốc sát trùng để vệ sinh ống.
Một nội dung đặc biệt quan trọng trong lần tái khám này là bác sĩ sẽ soi kiểm tra vết mổ trong mũi, lấy bỏ cục máu đông và chất xuất tiết có thể gây nhiễm khuẩn, đồng thời có thể đặt thêm các thuốc chống chuyển hóa để tránh tái phát.
Sau lần khám đầu tiên này, bạn có thể cần tái khám mỗi tuần một lần để sử dụng thêm thuốc trong những trường hợp nguy cơ cao.
Giai đoạn 1 tháng đến 3 tháng:
Khi quá trình hồi phục đã ổn định, bạn có thể quay trở lại sinh hoạt hoàn toàn bình thường và xì mũi nhẹ nhàng.
Các lần tái khám xa có vai trò quan trọng đối với kết quả của ca mổ. Bác sĩ sẽ tiến hành thủ thuật rút ống Silicon lệ đạo, thường sau 1 đến 6 tháng tùy ca, sau đó bơm rửa lệ đạo bằng nước muối sinh lý để xác nhận đường hầm mới tạo đã được biểu mô hóa hoàn toàn và thông thương tốt. Khi đường lệ đạo thông tốt, nước sẽ chảy xuống họng một cách tự nhiên.
Nếu xuất hiện các biến chứng muộn như sẹo xơ chít hẹp lỗ thông hoặc u hạt lỗ thông, bác sĩ có thể sử dụng thuốc chống xơ sẹo hoặc cắt bỏ u hạt kịp thời, qua đó hạn chế nguy cơ tắc lệ đạo tái phát.
6.2.5. Đối chiếu và làm nổi bật đặc thù riêng biệt giữa các phương pháp
Bệnh nhân cần nhận diện rõ sự khác biệt về mức độ can thiệp giải phẫu giữa Phẫu thuật nối thông túi lệ mũi và Phẫu thuật đặt ống Silicon lệ đạo đơn thuần để chuẩn bị tâm lý chăm sóc phù hợp.
Đối với Phẫu thuật nối thông túi lệ mũi (DCR):
Phẫu thuật DCR là một can thiệp cấu trúc sâu. Bác sĩ sử dụng dụng cụ chuyên dụng để tạo một đường mở qua xương lệ và bóc tách niêm mạc mũi.
Vì vậy, những đặc điểm cần lưu ý ở người sau phẫu thuật DCR gồm nguy cơ chảy máu mũi, hốc mắt sưng bầm tím nhiều và có thể xuất hiện một vết sẹo nhỏ ngoài da nếu thực hiện theo đường rạch da.
Trong giai đoạn hồi phục, bạn cần tránh xì mũi và tránh đồ nóng theo đúng hướng dẫn để hạn chế tác động lên vùng phẫu thuật.
Đối với Phẫu thuật đặt ống Silicon lệ đạo đơn thuần:
Phương pháp này được áp dụng cho các trường hợp hẹp lệ quản nhẹ. Bác sĩ không cắt xương, không rạch da mà chỉ luồn một sợi dây silicone qua đường ống sinh lý có sẵn.
Vì vậy, bạn thường hầu như không bị sưng bầm và không có nguy cơ chảy máu mũi nhiều.
Một rủi ro đặc thù của phương pháp này là sợi dây silicone có thể bị đứt hoặc tuột ra khỏi khóe mắt nếu bạn vô tình dụi mắt. Do đó, việc đeo kính bảo vệ khi ngủ và chủ động kiểm soát hành vi dụi mắt có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hồi phục.
6.2.6 DẤU HIỆU CẢNH BÁO CẤP CỨU HẬU PHẪU
Bạn cần đặc biệt lưu ý nếu đột ngột xuất hiện các triệu chứng như máu tươi chảy nhiều từ mũi hoặc trào ngược lên mắt và khó cầm bằng cách bóp cánh mũi, góc trong của mắt phù nề, đỏ, tấy và đau nhức tăng rõ, nhãn cầu bị đẩy ra phía trước và căng, thị lực sụt giảm đột ngột, hoặc phát hiện ống silicone đã bị đứt hoặc tuột ra ngoài mi mắt.
Về mặt bệnh học nhãn khoa và tai mũi họng, đây là những dấu hiệu chỉ điểm trực tiếp của các biến chứng nghiêm trọng như Biến chứng xuất huyết động mạch sàng (Ethmoidal artery hemorrhage) có nguy cơ chèn ép và gây tổn thương thần kinh thị giác, Viêm tổ chức hốc mắt (Orbital Cellulitis) do vi khuẩn từ mũi lan vào hốc mắt, hoặc tuột giá đỡ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết quả phẫu thuật.
Khi xuất hiện các dấu hiệu như máu chảy nhiều hoặc mắt sưng lồi kèm đau nhức, bạn và gia đình không nên chủ quan hoặc cho rằng “chắc do thuốc tan máu bầm đang phát huy tác dụng”. Đồng thời, không nên tự xử trí bằng cách đưa giấy vệ sinh vào mũi rồi nằm nghỉ. Tình trạng này cần được đánh giá cấp cứu nhãn khoa và tai mũi họng để bảo tồn thị lực.
Bạn cần đến bệnh viện có chuyên khoa mắt để được đánh giá kịp thời, bất kể ngày hay đêm. Bác sĩ sẽ đánh giá và thực hiện các biện pháp cầm máu hoặc dẫn lưu áp-xe hốc mắt khi cần thiết nhằm bảo tồn thị lực. Nếu việc xử trí bị trì hoãn, dây thần kinh thị giác có thể bị tổn thương nghiêm trọng do thiếu máu hoặc nhiễm trùng, dẫn đến suy giảm thị lực không hồi phục sau phẫu thuật thông tắc lệ đạo.
