4.1. Phẫu thuật Võng mạc CÓ sử dụng chất độn ép từ bên trong
Các phẫu thuật bao gồm: Phẫu thuật cắt dịch kính bơm khí hoặc dầu silicone; Phẫu thuật điều trị lỗ hoàng điểm.
4.1.1. Tổng quan cơ chế giải phẫu sinh lý của phẫu thuật võng mạc có sử dụng chất độn ép từ bên trong
Trước khi tiến hành chăm sóc hậu phẫu, bạn cần hiểu rõ bản chất giải phẫu của Phẫu thuật cắt dịch kính bơm khí hoặc dầu silicone và Phẫu thuật điều trị lỗ hoàng điểm để có sự chuẩn bị tâm lý vững vàng.
Võng mạc là màng thần kinh lót mặt trong phần sau của nhãn cầu, có nhiệm vụ thu nhận hình ảnh. Khi võng mạc bị bong rách hoặc xuất hiện lỗ thủng ở trung tâm (lỗ hoàng điểm), bác sĩ sẽ thực hiện vi phẫu qua 3 đường mổ siêu nhỏ ở củng mạc (tròng trắng) để hút bỏ lớp dịch kính sinh lý bên trong mắt.
Sau đó, bác sĩ sẽ bơm một bóng khí đặc biệt như SF6, C3F8 hoặc dầu silicone sinh học vào để lấp đầy thể tích nhãn cầu. Khối khí hoặc khối dầu này tạo ra sức căng bề mặt, hoạt động như một “tấm nệm” ép lớp võng mạc đang tổn thương sát vào thành nhãn cầu phía sau cho đến khi các sẹo xơ laser dính lại chắc chắn.
Toàn bộ can thiệp đều diễn ra ở bán phần sau của mắt, trong khi cấu trúc thành nhãn cầu vẫn được giữ nguyên vẹn. Vì vậy, bạn không cần quá lo lắng khi hình dung rằng mắt đã bị “khoét bỏ” hay “lấy ra ngoài”.
4.1.2. Ranh giới các diễn biến sinh lý bình thường sau phẫu thuật
Việc thay thế dịch kính sinh lý bằng một chất liệu nhân tạo, kết hợp với các đường mổ xuyên củng mạc, có thể gây ra nhiều phản ứng sinh lý thường gặp. Hiểu rõ những biểu hiện này sẽ giúp bạn yên tâm hơn trong quá trình tĩnh dưỡng.
Sau phẫu thuật, thị lực có thể mờ nhiều, chỉ đếm được ngón tay hoặc thấy bóng bàn tay. Về mặt giải phẫu, nguyên nhân là do chiết suất quang học của bóng khí hoặc dầu silicone hoàn toàn khác với dịch kính tự nhiên, đồng thời tình trạng phù nề võng mạc chưa thể rút ngay trong những ngày đầu.
Bạn cũng có thể nhìn thấy một “ngấn nước” lờ mờ dao động lên xuống theo từng nhịp chớp mắt hoặc cử động đầu. Đây là ranh giới vật lý sinh lý giữa phần bóng khí/dầu đang nổi lên trên và phần thủy dịch tự nhiên đang tiết ra ở phía dưới đáy mắt.
Bên cạnh đó, cảm giác cộm xốn nhiều, rát mắt, chảy nước mắt và tròng trắng đỏ rõ cũng có thể xuất hiện. Đây là phản ứng cơ học tại vị trí 3 đường mổ xuyên củng mạc, có thể có chỉ khâu hoặc tự liền, đang cọ xát trực tiếp vào mi mắt.
Tuy nhiên, nếu bất kỳ triệu chứng sinh lý thường gặp nào đột ngột tăng nặng, chẳng hạn đau nhức hơn, thị lực mờ đi nhanh chóng hoặc xuất hiện nhiều rỉ dịch mủ hơn thay vì thuyên giảm theo thời gian, bạn cần được đánh giá y khoa sớm, vì đây có thể là dấu hiệu cảnh báo Cấp cứu.
4.1.3. Phân tích chuyên sâu các chỉ định kiêng cữ và chăm sóc hậu phẫu
Phẫu thuật võng mạc có độn ép là một trong những can thiệp phức tạp nhất của nhãn khoa; kết quả phục hồi của võng mạc phụ thuộc đáng kể vào tư thế nằm và sự tuân thủ vô khuẩn của người bệnh.
Chỉ định về duy trì tư thế ép võng mạc và bảo vệ cơ học (TỐI QUAN TRỌNG):
Sau phẫu thuật, bạn cần duy trì tư thế úp mặt, sao cho mặt song song với mặt đất hoặc nằm sấp với mặt áp vào gối có lỗ hổng, trong 24 giờ mỗi ngày theo đúng thời gian bác sĩ quy định, thường từ 1 đến 2 tuần. Đồng thời, cần tránh đưa tay dụi mắt để hạn chế tác động cơ học lên nhãn cầu đang hồi phục.
Về mặt cơ học, khí hoặc dầu độn ép có đặc tính vật lý là luôn nổi lên trên so với môi trường nước. Trong khi đó, lỗ hoàng điểm hoặc các vết rách võng mạc lại nằm ở phía sau đáy mắt. Vì vậy, để bóng khí có thể tỳ đè trực tiếp lên lỗ hoàng điểm ở phía sau, bạn cần cúi mặt xuống đất để đẩy bóng khí nổi lên cao, tức là nổi về phía sau nhãn cầu.
Trong quá trình duy trì tư thế này, cảm giác mỏi cổ, mỏi lưng có thể khiến bạn muốn nằm ngửa trên giường với suy nghĩ rằng “nằm nghỉ là được”. Tuy nhiên, khi nằm ngửa, bóng khí sẽ nổi lên phía trước, về phía giác mạc, khiến vết rách võng mạc ở phía sau không còn được tỳ đè đầy đủ và làm tăng nguy cơ giảm hiệu quả của phẫu thuật.
Ngoài ra, khi bóng khí bị đẩy lên phía trước, nó có thể ép vào thủy tinh thể gây đục thủy tinh thể cấp tính, hoặc bít tắc hoàn toàn đường thoát nước góc tiền phòng, từ đó gây ra cơn tăng nhãn áp ác tính và làm tăng nguy cơ tổn thương dây thần kinh thị giác không hồi phục.
Chỉ định về dinh dưỡng và phản biện lầm tưởng dân gian:
Sau phẫu thuật, bạn cần duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng, giàu vitamin và khoáng chất để bồi bổ sức khỏe toàn thân, từ đó hỗ trợ việc duy trì tư thế nằm sấp trong thời gian cần thiết. Đồng thời, rượu, bia nên được kiêng trong tối thiểu 1 tháng. Trong khi đó, không cần thiết phải kiêng thịt bò, thịt gà, hải sản, tôm, cua hay rau muống.
Về cơ chế, rượu bia gây giãn mạch ngoại vi, làm thay đổi áp lực nội nhãn và tương tác với kháng sinh dự phòng, làm giảm tác dụng của thuốc. Trong khi đó, võng mạc là một hệ thống mô thần kinh trung ương mỏng manh, liền thương nhờ sự phát triển của các tế bào thần kinh đệm (Glial cells), không sử dụng nguyên bào sợi từ mạch máu.
Một số người có thể lo lắng do quan niệm dân gian truyền miệng rằng ăn rau muống, thịt bò sẽ làm “lồi thịt” bên trong đáy mắt hoặc làm hỏng vết mổ hoàng điểm. Hiện tại, chưa có hướng dẫn cụ thể từ các tổ chức chuẩn mực về vấn đề này. Tuy nhiên, dựa trên nền tảng giải phẫu mô học, bên trong buồng dịch kính là môi trường vô mạch và vô khuẩn; quá trình tăng sinh màng xơ, nếu có, là do phản ứng viêm mạn tính của bệnh lý võng mạc, hoàn toàn không liên quan đến chuỗi peptide của thực phẩm tiêu hóa qua dạ dày.
Vì vậy, việc nhịn ăn các thực phẩm đạm động vật thiết yếu không cần thiết có thể khiến cơ thể suy nhược, gây khó khăn cho việc duy trì tư thế nằm sấp cần thiết và từ đó có thể ảnh hưởng đến kết quả phẫu thuật.
Chỉ định về giao thức nhỏ thuốc chuẩn y khoa:
Trước khi nhỏ thuốc, bạn cần rửa tay bằng xà phòng sát khuẩn và tránh để đầu lọ thuốc chạm vào lông mi hoặc kết mạc. Khi sử dụng nhiều loại thuốc nhỏ mắt khác nhau, gồm nhóm kháng sinh, kháng viêm Corticosteroid, thuốc hạ nhãn áp và thuốc giãn đồng tử, cần duy trì khoảng cách từ 5 đến 10 phút giữa mỗi loại. Tần suất và liều lượng thuốc cũng cần được thực hiện đúng theo đơn kê của bác sĩ phẫu thuật.
Khoảng thời gian chờ 5 đến 10 phút giúp thuốc có đủ thời gian thẩm thấu qua giác mạc và đi sâu vào bên trong nhãn cầu để chống lại viêm màng bồ đào nội nhãn. Do sức chứa của túi cùng kết mạc rất hạn chế, nếu nhỏ nhiều loại thuốc chồng chéo trong thời gian quá ngắn, lượng thuốc kháng sinh có thể bị trào ra ngoài và mắt không nhận đủ lượng thuốc cần thiết.
Khi thấy mắt tiết nhiều rỉ dịch mủ do chỉ khâu, bạn có thể có xu hướng dùng nhiều nước muối sinh lý để rửa mắt. Tuy nhiên, hành động này có thể làm tăng nguy cơ biến chứng. Áp lực nước có thể đẩy trực tiếp hệ vi khuẩn thường trú từ bờ mi lách qua các chân chỉ khâu củng mạc, xâm nhập vào buồng dịch kính.
Nếu vi khuẩn xâm nhập vào bên trong mắt, có thể xảy ra viêm mủ nội nhãn (Endophthalmitis), gây tổn thương nghiêm trọng các cấu trúc bên trong mắt. Vì vậy, việc vệ sinh và sử dụng thuốc nhỏ mắt cần được thực hiện nhẹ nhàng, đúng cách và theo hướng dẫn của bác sĩ phẫu thuật.
4.1.4. Cấu trúc phân bổ chăm sóc theo tiến trình thời gian và mục đích tái khám
Giai đoạn 24 giờ đầu tiên:
Sau phẫu thuật, bạn cần duy trì tư thế úp mặt theo đúng thời gian bác sĩ chỉ định, ngoại trừ những khoảng thời gian ngắn dành cho ăn uống và vệ sinh cá nhân. Đồng thời, nên tránh vận động mạnh để hạn chế những thay đổi không cần thiết đối với nhãn cầu đang trong giai đoạn hồi phục.
Lịch tái khám trong ngày đầu tiên có mục đích giúp bác sĩ đánh giá nhãn áp (áp lực trong mắt). Nguyên nhân là do sự giãn nở của bóng khí hoặc sự đội lên của dầu silicone có thể gây ra cơn tăng nhãn áp cấp tính trong ngày đầu tiên sau mổ.
Việc được kiểm tra sớm giúp bác sĩ kịp thời phát hiện những thay đổi của nhãn áp và có hướng xử trí phù hợp nếu cần.
Giai đoạn 1 tuần đầu:
Trong giai đoạn này, bạn cần duy trì tư thế úp sấp theo đúng chỉ định, đồng thời tránh để nước sinh hoạt văng trực tiếp vào mắt khi tắm rửa. Có thể ưu tiên lau người thay vì tắm bồn hoặc tắm vòi sen để hạn chế nguy cơ nước tiếp xúc với mắt. Bên cạnh đó, bạn nên nhắm mắt nghỉ ngơi hoàn toàn để hỗ trợ quá trình hồi phục.
Lịch tái khám sau 1 tuần giúp bác sĩ kiểm tra xem võng mạc/lỗ hoàng điểm đã bắt đầu ép phẳng vào biểu mô sắc tố hay chưa, đồng thời đánh giá độ kín của 3 vết mổ trocar ở củng mạc và theo dõi, kiểm soát tình trạng viêm màng bồ đào.
Giai đoạn 1 tháng đến 3 tháng:
Trong giai đoạn hồi phục tiếp theo, tư thế nằm có thể được bác sĩ nới lỏng tùy thuộc vào tốc độ tan của khí. Tuy nhiên, bạn vẫn nên kiêng bơi lội và tránh hoàn toàn các môn thể thao có nguy cơ va đập vào mắt.
Việc tái khám định kỳ trong giai đoạn này giúp bác sĩ thực hiện chụp cắt lớp võng mạc (OCT) để xác nhận lỗ hoàng điểm đã đóng kín hoàn toàn, đồng thời tầm soát bong võng mạc tái phát do tăng sinh dịch kính võng mạc (PVR) và đánh giá tình trạng đục thủy tinh thể thứ phát.
4.1.5. Đối chiếu và làm nổi bật đặc thù riêng biệt giữa các phương pháp
Bạn cần phân biệt rõ những khác biệt quan trọng giữa chất độn là Khí và Dầu Silicone để hạn chế những tình huống có thể ảnh hưởng đến an toàn trong sinh hoạt.
Với Phẫu thuật bơm Khí độn ép (C3F8, SF6), các loại khí này sẽ tự động tiêu biến dần và được thay thế bằng thủy dịch tự nhiên sau khoảng 2 tuần đến 2 tháng. Trong thời gian bên trong mắt vẫn còn bọt khí, dù chỉ là một bọt nhỏ, bạn cần tránh đi máy bay hoặc di chuyển lên vùng núi cao.
Theo định luật Boyle, khi lên cao, áp suất khí quyển giảm sẽ khiến bọt khí trong nhãn cầu giãn nở lên nhiều lần so với thể tích ban đầu. Điều này có thể gây ra cơn tăng nhãn áp nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ tổn thương dây thần kinh thị giác không hồi phục chỉ trong vài phút. Vì vậy, bạn chỉ nên đi máy bay sau khi bác sĩ soi đáy mắt và khẳng định khí đã tan 100%.
Trong khi đó, với Phẫu thuật bơm Dầu Silicone, Dầu Silicone không bao giờ tự tiêu biến. Người được độn Dầu Silicone có thể đi máy bay vì dầu không giãn nở theo áp suất khí quyển.
Tuy nhiên, nếu lưu lại lâu ngày trong mắt, Dầu Silicone có thể bị nhũ tương hóa, tức là vỡ thành vô số hạt dầu li ti. Các hạt dầu này có thể bít tắc góc tiền phòng, gây tăng nhãn áp kháng trị và độc tính lên võng mạc.
Do đặc điểm này, sau khi bơm dầu, bạn có thể cần được thực hiện một can thiệp thứ hai là Phẫu thuật tháo dầu sau khoảng 3 đến 6 tháng, tùy theo chỉ định, nhằm bảo vệ nhãn cầu dài hạn.
4.1.6 DẤU HIỆU CẢNH BÁO CẤP CỨU HẬU PHẪU
Bạn cần đặc biệt lưu ý nếu đột ngột xuất hiện các biểu hiện như mắt đau nhức dữ dội không đáp ứng thuốc giảm đau kèm theo buồn nôn, đau buốt lan ra nửa đầu, thị lực tối sầm, hoàn toàn không còn nhận biết ánh sáng thay vì chỉ nhìn mờ sương như mọi ngày, tròng trắng mắt tấy đỏ mọng nước bất thường, hoặc xuất hiện một lớp mủ màu vàng đục lắng đọng ở phần dưới lòng đen.
Về mặt bệnh học nhãn khoa, đây là những dấu chỉ điểm trực tiếp của các biến chứng nghiêm trọng như Cơn tăng nhãn áp cấp tính có nguy cơ gây tổn thương thần kinh thị giác, do bọt khí đẩy mống mắt bít tắc góc tiền phòng, hoặc Nhiễm trùng nội nhãn (Endophthalmitis) do vi khuẩn đã xâm nhập vào buồng dịch kính qua các vết mổ chưa liền mạch.
Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào nêu trên, bạn và gia đình cần liên hệ cơ sở y tế chuyên khoa mắt và ưu tiên được đánh giá sớm, thay vì tự cho rằng “chắc do mình nằm sấp nhiều nên nhức đầu” rồi đi ngủ chờ đến sáng. Những biểu hiện này cần được đánh giá cấp cứu nhãn khoa kịp thời để bảo tồn thị lực. Bạn nên đến bệnh viện có chuyên khoa mắt để được kiểm tra, bất kể ngày hay đêm.
Trong những tình huống này, “thời gian vàng” được tính bằng giờ. Việc được bác sĩ đánh giá và can thiệp y tế chuyên sâu kịp thời có ý nghĩa quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ các tế bào thần kinh thị giác bị tổn thương không hồi phục, từ đó giảm nguy cơ mất thị lực không hồi phục và tổn thương nghiêm trọng cấu trúc nhãn cầu.
